Gurkêl’in Mirası yazı dizisinde 1223 yılından itibaren Gurkêl Mirliği ve Kalesi ile ilgili Ortaçağ kaynak ve arşivlerinde geçen bilgileri aktarmıştım. Her dört yazıyı, tarihsel kronolojiye uygun olarak yazmış ve Gurkêl’in tarihi, tarihsel coğrafyası, Osmanlı kayıtlarında nasıl geçtiği ve Ortaçağ Kürt Mirliklerindeki yerini aktarmaya çalıştım. Bugünkü yazıda ise daha çok mirliğin iç yapısına yoğunlaşıp yönetimdeki iktidar kavgalarını aktaracağım.
Sümer şehir devletlerini kontrol altına alıp dünyanın bilinen ilk merkezi devletini kuran Akadlardan (MÖ 2334- MÖ 2154) günümüze her devlette, her hanedanlıkta, her siyasi veya askeri iktidarda taht kavgaları olmuştur. Bu taht kavgaları daha çok hanedan içerisinden biri veya birilerinin iktidara talip olması ile başlar ve bir başkaldırı halini alır. Yanına siyasi bürokrasiyi ve askeri eliti alanlar genelde başarılı olur ve iktidar değişikliği yaşanır. Ancak siyasi bürokrasinin bölünmesi, ordunun farklı tarafları tutması ile sonuçlanan başkaldırılar genelde kanlı bir iç kavgaya dönüşür ve siyasi oluşum zayıflar veya parçalanır. Dünya siyasi tarihinde birçok siyasi hanedanlık dış müdahale yerine bu şekilde ömrünü tamamlamıştır. Bu iktidar kavgası, dünyanın en büyük imparatorluklarından en küçük siyasi oluşuma kadar hep süregelmiştir.
Gurkêl Mirliği’nin en geniş sınırlara ulaştığı dönem mirliğin 6. miri olan Seyîd Ahmed dönemidir. Osmanlı Devleti, Kürt Mîrleri ile anlaşma yaptığında (1514 sonrası) Gurkêl’in başında Mîr Seyîd Ahmed vardı. Yavuz Sultan Selim 1520’de ölüp yerine oğlu Kanunî Sultan Sülayman geçtiğinde de Gurkêl’in miri Seyîd Ahmed idi. Bu dönemde Musul ve Sincar (Şengal) de Gurkêl Mirliği’ne bağlanır. Musul ve Şengal’in vergisi Gurkêl mirine ödenirdi. Böylece Musul vilayetinin tüm topraklarının bağlandığı Gurkêl Mirliği geniş bir coğrafyaya hükmeder.
Mîr Seyîd Ahmed, Gurkêl’i uzun bir süre yönettikten sonra öldü. Onun yerine kardeşinin oğlu Mîr Şemsedîn (Mîr Bedir’in oğlu) geçer. [1] Mîr Şemsedîn’in hüküm süresi uzun olmaz. Bir müddet Gurkêl’i yöneten Mîr Şemsedîn ölür ve yerine kardeşi Mîr İbrahim geçer. [2] Gurkêl’in 8.miri İbrahim, kuvvetleri ile birlikte Osmanlı Ordusu saflarında, Safevi şahı Şah Tahmasp’ın ordusuna karşı Erciş Kalesi’nde savaşırken öldürüldü. Mîr İbrahim ile birlikte savaşan adamları ve kardeşinin oğlu da Safevi şahı Tahmasp’ın emriyle derileri yüzülerek öldürüldüler. [3] Mîr İbrahim, savaşta öldürülünce Gurkêl’in başına oğlu Mîr Ahmed geçer ve Gurkêl’i 30 yıl boyunca yönetir.
Gurkêl’i 30 yıl yönettikten sonra Mîr Ahmed’e karşı oğlu Mîr Muhammed başkaldırır.[4] Mîr Muhammed’in babasına karşı başkaldırısı Gurkêl’de karışıklığa yol açar ve huzursuzluk hakim olur. Anlaşılan Mîr Muhammed’in kuvvetleri babasının kuvvetlerinden daha etkili olur ve Gurkêl’in tahtına Mîr Muhammed oturur. Yani Mîr Muhammed, babasına karşı darbe yapmış, başarılı olmuş ve Gurkêl’in 10. miri olmuştur. Tahtı kaybeden Mîr Ahmed, Osmanlı Devleti’nden yardım almak için Osmanlı Hükümdarı III. Murad ile görüşmek istedi. İstanbul’a doğru yola çıkan Mîr Ahmed yolda hayatını kaybeder. [5]
Mîr Muhammed, babasını tahttan indirdikten sonra 10.mir olarak hükmetmeye başlar. Ancak Gurkêl’de karşıklık devam eder. Mîr Muhammed’in amcaoğulları olan Mîr Ömer, Mîr Muhammed ve Mîr Mahmud bir araya gelerek Gurkêl tahtındaki Mîr Muhammed’i öldürdüler. [6] Bir süre devam eden karışıklıktan sonra öldürülen Mîr Muhammed’in yerine oğlu Mîr Ahmed geçti. Babası öldürüldüğünde Mîr Ahmed’in yaşı küçüktü. 1597 yılı itibariyle Gurkêl Mirliği’ni 11. mir olarak Mîr Ahmed yönetiyordu.
Dipnotlar:
[1] [2] [3] [4] [5] ve [6] : Şerefname, Şerefhan, Deng Yayınları, 3.baskı, 2006, İstanbul.