Gurkêl, günümüzdeki idari haritalanmaya göre Şırnak (Şirnex) ili Uludere (Qilaban) ilçesine bağlı Şêxan köyüne birkaç kilometre uzaklıkta bulunan bir kalenin ve Ortaçağ Kürt Mirliğinin adıdır. Gurkêl Kalesi, tarihî Gurkêl Mirliğininyönetim kalesiydi. Binli yıllardan itibaren mirliğin ana merkezi olan Gurkêl Kalesi, 13 Mayıs 1838 tarihine kadar yüzyıllarca varlığını sürdürmüş, bölgenin en önemli siyasi cazip merkeziydi.

803 yıl önce dönemin önemli bir tarihçisi olan Yakut el-Hemavî, Mûcemû’l Bûldân isimli eserinde Zozan bölgesi ile ilgili bilgi verirken Gurkêl Kalesi’nin önemi hakkında şöyle demektedir:

“Zozan, Ceziretü’l İbn Ömer’den Dicle’nin doğusuna doğru geniş bir bölgedir. Musul’a iki günlük mesafeden başlar ve Ahlat sınırına kadar uzanır. Salmas bölgesinin sınırına kadar giderek Azerbaycan’da biter. Burada Beşneviyye ve BuhtiKürtleri tarafından yönetilen, iyi korunan çok sayıda kale vardır. Beşneviyye kaleleri arasında Barg ve Başir bulunur. Buhtilerin ise en büyük kaleleri Curcil’dir. [1] Bu, egemenliklerinin dayanağıdır ama Atil ve Allus da onlarındır. Bu kalelerin karşısında efendilerinin ellerinde tuttukları Algi, Eruh, Bahewha, Barhuh, Kinkivar, Niruh ve Hoşap bulunur. Buranın halkı tümüyle Kürttür.” [2]

Ortaçağ tarihçisi Yakut el-Hemavî’nin 1223/24’te Buhtilerinen büyük kalesi diye bahsettiği Curcil, Gurkêl’dir. Arapça’daG harfi olmadığı için birçok yer isminde G yerine C harfi kullanılır. Bazı örnekler verirsek; Gudi yerine Cudi, Erzinganyerine Erzincan, Azerbaygan yerine Azerbaycan, Gelali yerine Celali, Gziro yerine Cizre gibi. [3]

Ortaçağ’ın önemli bir tarihçisi olan Yakut el-Hemavî’ninGurkêl’in önemi hakkında 803 yıl önce yazdığı bu satırlar, Gurkêl ile ilgili elimizdeki en eski kayıttır. Ortaçağ tarihçisi Yakut el-Hemavî, Gurkêl ile ilgili bilgi verirken aynı zamanda bölgedeki diğer önemli kaleleri de sıralıyor. Tarihçinin yüzyıllar önce bahsettiği bu kaleler hakkında başka bir yazıda geniş bir yazı yazacağım. Sadece Hoşap’tan bahsedip yazının ana bağlamına döneceğim. Görüldüğü gibi Yakut el- Hemavî, 1223’te Hoşap’tan bahsetmektedir. Daha önce birçok yazıda yazdığım gibi Ortaçağ Kürt Mirliklerinin kullandığı kaleler, binlerce yıl geçmişe sahip kalelerdir. Bu kaleler, sadece zamana göre modernize edilmişlerdir. Örneğin Hoşap Kalesi, tarihi itibariyle Urartular dönemine kadar uzanan bir geçmişe sahiptir. Ortaçağ Kürt miri Mahmudî Süleyman Bey, bu kaleyi Milattan sonra 1643’te (H. 1052) modernize ederek yönetim kalesi yapmıştır. Mahmudî Süleyman Bey’in Hoşap’ı ana yönetim merkezi yapmadan 420 yıl önce de buranın ana stratejik kalelerden birisi olduğunu görüyoruz. Yakut el- Hemavî’nin bahsettiği Beşneviyye Kürtleri ise zaten birçok Ortaçağ kaynağında geçen ve daha sonra Finik merkezli kurulacak mirliğin tarihsel coğrafyasında hüküm sürdürmekteydiler. [4]

Yazının ana bağlamı olan Gurkêl’e tekrar dönelim. 803 yıl önceki Ortaçağ kaynağından sonra şimdi de Osmanlı arşivine bakalım. . Osmanlı Yönetimi, Diyarbakır’ı Safevilerdenaldıktan sonra merkez Diyarbekir olmak üzere bir beylerbeyliği kurdu. Osmanlı Yönetimi, uzun bir zamandır bölgede varlığını sürdüren Kürt Mirlikleri ile ittifak kurmuş, bu mirliklerin yönetimlerini tanımış ve idari olarak düzenlemiştir. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi’nde yer alan 1520 senesine ait D.9772 [4] vesikasında Kürt Mirliklerihakkında bilgi verilmiş, hangi mirliği kimin yönettiği yazılıdır. 1540 yılında Osmanlı Yönetimi, idari taksimatta Gurkêl’iDiyarbekir Beylerbeyliği’ne bağlı 11 ocaktan birisi olarak tanımlamıştır. [5]

Uzun bir tarihten bahsettiğim için ve yazı çok uzun olmasın diye devamını ikinci yazıya bırakayım. İkinci yazıda Osmanlı Yönetimi’nin Girit’e yapılacak sefer için Gurkêl’den asker istemesini işleyeceğiz. Evet, yaygın bilinenin aksine Ortaçağ Kürt Mirlikleri sadece doğuda İran’daki hanedanlara karşı değil batıda da birçok sefere katılmışlardır.

Dipnotlar:

[1] : Mü’cemü’l Büldân, Yakut el-Hemavî, cilt III, sayfa 158.

[2] : Mü’cemü’l Büldân, Yakut el-Hemavî, cilt III, sayfa 158. Akt: Necip Mansız, Bir Ortaçağ Müellifinin Gözüyle Kürtler ve Yaşadıkları Bölgeler.

[3] : Gurkêl Okulu, Metin Rastdil, 2023. Ek: G/C değişimi için Ortaçağ Kaynakları( Mesudî, İstahrî)

[4] : Ez- Zebîdî, Muhammed b. Muhammed, Tâcu’l Arûs minCevâhiri’l – Kâmûs.

[5] : Tarihsel Değişim Sürecinde Tunceli,Bilal Aksoy, Ekim 1985, Sayfa 184.